e-konomist.net

Hayatın Mantığı – Mantıksız Bir Dünyanın Mantıklı Ekonomisi

Eğer insanlar bu denli zekiyse peki neden sigara içerler ve kumar oynarlar ya da uyuşturucu kullanırlar ya da aşık olurlar? Bunlar gerçekte mantıklı davranışlar mıdır? Ve sizin aptal yöneticinize neden daha fazla maaş ödenir? Aslına bakarsanız bireylerin –fahişeler, uyuşturucu müptelaları, ırkçılar ve devrimciler– en sevilmeyen davranışlarında bile bir ekonomik mantık bulunmaktadır. İnsanlar, yaparken bunun farkında olmasalar bile, her yaptıklarında gelecek maliyetleri ve faydaları göz önünde bulundururlar. Bizler her şeyden önce mantıklı varlıklarız.Tim Harford yaşadığımız dünyaya bir ekonomistin gözünden bakmaktadır. Onun farklı bakış açısı sizi mantıksal olarak şaşkınlığa uğratacak bir yolculuğa çıkarıyor… ‘Harford, gündelik hayatın eğlenceli ve ciddi yönlerini açıklamak için, modern ekonomi düşünce şeklinin kullanılmasını harika bir şekilde ele alıyor. O, başka pek çok şeyin yanında, cezanın suçu neden önlediğini, korunmadan seks yapabilmek için erkeklerin fahişelere neden fazla para ödemesi gerektiğini ve neden doğum kontrol hapı çıktıktan ve birçok evli kadın çalışmaya başladıktan sonra boşanma oranlarının arttığını ama sonra sabitleştiğini mantığın açıkladığını gösteriyor. Bu kitabı kesinlikle öneriyorum, özellikle ekonominin hem eğlenceli hem de ciddi olmasını isteyenlere.’
—Gary Becker, 1992 Ekonomi dalında Nobel adayı Devamı »

Küresel Krizde Devlet

Kapitalizmin temel kurumu olan piyasa, klasik iktisatçıların kullandığı ifadeyle söylemek gerekirse “görünmez el” yardımıyla kendinden beklenen bütün fonksiyonları yerine getirmektedir. Aslında bu görünmez elin ardında yatan felsefe son derece basit bir kabule dayanır: Bireyler kendi çıkarları peşinde koşar ve bu çıkarı maksimum kılmaya çalışırlar. Bütün bireyler bunu yaptığında da bütün toplum en üst derecede yarar sağlayacak, bir başka ifadeyle toplumsal refah maksimize edilmiş olacaktır.Bu yaklaşım önemli ölçüde doğrudur. Ne var ki eğer denetlenemediği ya da doğru kurallara bağlanamadığı takdir de yanlış sonuçlara götürüp kriz yaratan bir mekanizma haline gelmektedir. Kapitalizmi yukarı götüren de krize sokan da budur. Kurumlarda karlarını maksimize etmeye çalışırlar. Onlar da bu çabaları sırasında ekonomik büyümeye katkıda bulunurlar.Siyasetçilerin en hassas oldukları ekonomik gösterge büyümedir. Çünkü büyüme varsa işsizlik azalacak, kişilerin gelirleri ve dolayısıyla toplumsal refah artacak, sonuçta iktidardaki siyasetçilerin oy oranları yükselecek demektir. Yani oylarını maksimize etmeye çalışan siyasetçi açısından bireylerin çıkarlarını ve şirketlerin de karlarını maksimize etmesi olumlu bir durumdur.Bürokratlar ya da üst düzey kamu görevlileri yetkilerini ünlerini maksimize etmeye çalışırlar. Bunun bir nedeni kamu görevinden ayrıldıktan sonra başka alanlarda görev alabilmek için isim yapmaktır.Bu dört maksimizasyonun bire araya gelmesi, ekonomi büyüdüğü sürece bir sorun yaratmıyormuş gibi görünür. Ne var ki ekonomi krize girdiği zaman, siyasetçinin oy maksimizasyonu peşinde koşarken öteki alanlarda kriz yaratan bir mekanizmanın çalıştığını atladığı ya da buna bilerek göz yumduğu ortaya çıkmaya başlar. Kendi çıkarı da işin içinde işin içinde olduğunda siyasetçi optik kırılmaya maruz kalır ya da bilerek görmezden gelmeye yönelir. Bunun sonucunda gerekli önlemleri almaz, kuralları krizi önleyecek biçimde geliştirmez, hatta tam tersine krizi büyütecek adımlar atar. Bu dediğimiz yalnızca siyasetçi açısından değil, aynı zamanda yetkilerini ya da ünlerini maksimize etmeye çalışan üst düzey kamu görevlileri içinde geçerlidir. Hükümetten bağımsız olan kurumların başındaki yöneticiler bazı politikaların yürütülmesinde yetkilidirler. Bunların en başında Merkez Bankası, para politikasını hükümetten bağımsız olarak yürüten, dolayısıyla para politikasının yürütülmesinden sonuçlarından doğrudan sorumlu olan kurumdur. O nedenle bu tür krize giden kural dışılıkları Merkez Bankası’nın görüp gereken uyarıları yapması, en azından para politikasını ona göre yürütmesi gerekir. Ne var ki büyümenin büyüsü Merkez Bankalarını da kuşatacak kadar güçlüdür. Onlar da çoğu zaman bu büyüye kapılırlar.

Devamı »

İlk küresel parti (www.newsweekturkiye.com)

Bu adamların yasadışı işler peşinde koşan ya da mızır tipler olduklarını sanmayın. İsveç kökenli Korsan Parti’nin kurucularının duruşları, amaçları belli. 2006 tarihinde kurulan “Piratpartiet”, bugün İsveç dışında pek çok ülkede de* faaliyetlerini sürdürüyor. Çalışmalarını, alıştığımız anlamda “sağ-sol siyasetinde” değil, bambaşka, çoğu insanın göz ardı ettiği bir dizi noktada yoğunlaştırıyorlar. “Sağ ya da sol, aralarındaki çizgi artık pek de belirgin değil” diyorlar ve devrime gerek olduğunu düşündükleri üç konuya odaklanıyorlar: Birincisi telif hakları sistemi reformu, ikincisi tıbbi patentlerin ortadan kaldırılması, üçüncüsü de, özellikle 11 Eylül’den sonra devletler tarafından giderek daha fazla mercek altına alınan özel hayatların korunması.

Internet’teki popüler dosya paylaşım sitesi Pirate Bay’e yapılan polis baskınının ardından üye sayısı bir anda artan, geçtiğimiz ay site kurucularının hapis cezasına çarptırılmasından sonraysa üç katına çıkan (46 binden fazla üye) Korsan Parti, telif hakları kanunlarının kültürel paylaşıma engel olduğunu savunuyor. Partiye göre telif hakları, üretilen ve dağıtılan bir ürünü teşvik etmek yerine, bu ürünün paylaşılmasını kısıtlıyor. Ticari amaç gütmeyen tüm kopyalama ve kullanımın tamamen bedelsiz olmasını ve telif haklarının, eserin yayımlanmasından itibaren 5-10 yıl boyunca geçerli olmasını savunuyorlar.

İlaç patentleri konusunda da bir devrim öneren Korsan Parti, şu anki sistemin hem ahlaki hem de ekonomik açıdan büyük bir sorun olduğu kanısında. Söz konusu patentler nedeniyle ilaç temin edemeyen ve üretemeyen üçüncü dünya ülkelerinde her yıl sayısız insanın hayatını kaybettiğine dikkat çekiyorlar. Ar-Ge çalışmaları devletler tarafından desteklenen Novartis, Pfizer gibi büyük ilaç şirketlerinin yıllık mali raporlarını incelediklerinde, 1 milyar dolara varan yeni ilaç geliştirme fonlarının sadece yüzde 15′ini Ar-Ge’ye ayrıldığını, kalanınsa pazarlama, tanıtım gibi alanlara dağıtıldığını görmüşler. Partinin önerisi, devletlerin ilaç şirketlerine bu kadar fon sağlamak yerine, bu paranın yüzde 20’sini doğrudan Ar-Ge’ye kanalize etmesi, ulaşılan sonuçların herkese açıklanması ve ilaç şirketlerinin üretimi üstlenmesi. Benzer şablonların, halen bir çok jenerik ilacın üretiminde başarıyla kullanıldığını hatırlatıyorlar.

Devamı »

Çin korkusu (www.newsweekturkiye.com)

Başkan Obama nihayet Çin büyükelçisini seçti; üstelik bunu yapmak için epeyce geç kaldı. Büyükelçi Jim Huntsman’ın 2012 başkanlık seçimlerinde Cumhuriyetçi Parti adayı olacağı söylentilerinden dolayı basın bu tercihin iç politikadaki olası etkileri üzerinde durdu. Washington’ın kendi politikasına odaklanması ise, küçük bir noktanın gözden kaçmasına neden oluyor: Huntsman dünyadaki en önemli ikili ilişkinin önemli adamı olmak üzere.

Obama yönetimi vites atarken Çin hükümeti kenarda boş oturmuyor. Başka bir deyişle, cennetin altında kaos vardı ve Pekin’in durumu mükemmel. Geçen iki ay boyunca Pekin, ABD yönetimindeki ekonomik ve finansal düzene meydan okuma olarak tanımlanabilecek bazı adımlar attı. Mart ayında Başbakan Wen Jiabao yıllık basın toplantısında ABD’nin mali politikaları ile ilgili çekincelerini açık bir biçimde dile getirdi. Mart ayı sonlarında da Çin Merkez Bankası Başkanı Zhou Xiaochuan, dünya rezerv parası olarak dolara bel bağlamanın maliyetinin, sağlanan faydayı aştığını söyledi. Xiaochuan, dolardan uzaklaşmak için IMF’nin Özel Çekme Hakları (ÖÇH) modelinden uyarlanan “süper-egemen rezerv parası” oluşturulmasını önerdi. Londra’da gerçekleşen G20 zirvesinde Wen, IMF’nin özel çekme haklarına verdiği borçları 250 milyar dolara kadar yükseltecek bir anlaşmayla amacı doğrultusunda ilerlediğini gösterdi. Financial Times’ın iddiasına göre Çin, dolardan uzaklaşırken son beş yıl içinde elindeki altın miktarını ikiye katladı. Çin Halk Bankası, yuan’ın küresel ölçekte kullanımını artırmak için Belarus, Malezya ve Arjantin gibi ülkelerle 95 milyarlık para takası başlattı. Çin aynı zamanda, bir döviz takası anlaşması olan Chang Mai İnsiyatifi’nin genişlemesine destek verdi. Financial Times’a göre Brazilya, Çin’le ticaretinden doları çıkarmak için ön müzakere sürecinde.

Devamı »